içeriğe geç
alettin

merak · Merak Serisi 1 / 9 · 2 dk

Pusulayı Tutan El

Merak nedir, neden bu kadar güçlü?

Açık mavi göğün altında, sarı otlu yumuşak tepelerin önünde tek başına duran, tepesi yuvarlak budanmış ince bir ağaç

Dört beş yaşında bir çocuk. Babası eline küçük, yuvarlak, metal bir şey veriyor. İçinde bir iğne dönüyor. Çocuk onu evirip çeviriyor, sallıyor, masaya bırakıp yeniden alıyor. İğne her seferinde aynı yöne dönüyor.

Kimse iğneyi tutmuyor. Ama iğne bir yeri biliyor.

Yıllar sonra o çocuk, o gün titrediğini yazacak. Şeylerin arkasında saklı bir şey olduğunu ilk kez orada hissettiğini. Çocuğun adı Albert Einstein. Görünmeyen kuvvetlerle geçen bir ömrün ilk sorusu, bir pusulanın içinde dönen iğneydi.

Bu hikâyeyi seviyorum çünkü içinde laboratuvar yok. Bütçe yok, unvan yok. Küçük bir el, küçük bir nesne ve "bu nasıl oluyor?" diye soran biri var. Bu seride o soruyu sordurtan şeyin peşine düşeceğim.

Aristoteles'in cümlesi

Metafizik şu cümleyle açılır: Bütün insanlar doğaları gereği bilmek ister.

Aristoteles "bazı insanlar" demiyor, "okumuş insanlar" da demiyor. Bilme isteğini açlık gibi, uyku gibi insanın doğasına yazıyor.

Katılıyorum. Ama cümle geride bir soru bırakıyor: madem bu kadar doğal, neden bazılarımızda ömür boyu yanıyor da bazılarımızda bir yerde sönüyor? Yıllardır sınıflarda, atölyelerde, toplantı odalarında bu sorunun peşindeyim.

Tanımı yok

Merakı bugün nörobilimciler çalışıyor, psikologlar, eğitimciler, iktisatçılar, filozoflar. Hepsinin üzerinde anlaştığı bir tanım hâlâ yok.

Bunu eksiklik saymıyorum. Bir bebeğin oyuncağa uzanmasını da, bir bilim insanının otuz yıllık araştırmasını da, komşunun penceresine takılan gözü de aynı kelimeyle anlatıyoruz. Bu kadar geniş bir şeyin tek cümleye sığmaması bana normal geliyor. O yüzden kesin bir tanım vermeyeceğim, kendi bakışımı söyleyeceğim.

Bana kalırsa merak, yaşamın kendini anlamak için bulduğu yol.

Şu an dünyada trilyonlarca göz açık. Canlılık milyonlarca yıl boyunca kendine göz yaptı, kulak yaptı, beyin yaptı. Bence bakmak için. Biz bir şeyi merak ettiğimizde evren bir yerinden kendine bakıyor. Einstein'ın eli o pusulayı tuttuğunda olan da buydu.

İlk yolculuk

İnsanın ilk yolculuğu annesinden uzaklaşmasıdır. Emekleyen bir bebeği izleyin. Birkaç adım gider, durur, dönüp bakar, sonra biraz daha gider. Halının öbür ucundaki parlak şeye ulaşmak için kucağı bırakması gerekir.

Merak bu ayrılığın en büyük destekçisi. O olmasa kucaktan inmezdik. Hayat boyu da böyle sürüyor; her yeni soru küçük bir ayrılık. Bildiğinden biraz uzaklaşıp yeni bir şeye doğru emeklersin.

Karanlık tarafı

Merakın güzellemesini yapmak istemiyorum. Bir deneyde insanların önüne kalemler konuyor. Bazılarında "bu elektrik çarpar" yazıyor, bazılarında "çarpabilir de, çarpmayabilir de". İnsanlar en çok belirsiz olanlara basıyor. Canlarının yanabileceğini bile bile, sırf o "acaba"yı kapatmak için.

Araştırmacılar buna Pandora Etkisi demiş. Merak bazen bizi işe yaramayan, hatta zarar veren bilgiye sürükler. Bu seride "merak edin" demekle yetinmeyeceğim. Merakın nereye döneceğini seçmek de öğrenilen bir şey.

Bir çanta

Sonraki yazılarda merakı bilime dönüştüren insanlarla tanışacağız. Merak eden beynin içine bakacağız, merakın sanatta ve bilimde bıraktığı izleri gezeceğiz. Türlerine, boyutlarına, kelimelerine, iş hayatındaki hâline bakacağız. Bir de kendi yolculuğumu anlatacağım.

Benim için merak bir araç çantası. Evreni ve yaşamı anlamaya çalışırken elimizde taşıdığımız çanta. İçinde soru sormak var, bakmak, denemek, yanılmak ve yeniden sormak var. Einstein'ınki o gün bir pusulayla açıldı.

Kaynaklar

  • Albert Einstein, Autobiographical Notes (1949), pusula anısı.
  • Aristoteles, Metafizik I, 980a.
  • Hsee, C. K. ve Ruan, B. (2016), "The Pandora Effect", Psychological Science.