içeriğe geç
alettin

merak · Merak Serisi 3 / 9 · 2 dk

Merak Eden Beyin

Bir soru sorduğunuzda kafanızın içinde ne oluyor?

Aşağıdan bakınca birbirine dolanan koyu ağaç dalları; yaprakların arasından beyaz gök görünüyor

Ahtapotun kaç kalbi var?

Bir değil, bu kadarını söyleyeyim. Gerisini yazının sonuna saklıyorum.

İçinizde şu an "söylesene" diyen küçük bir kaşıntı kıpırdadıysa, ikinci yazıda konuştuğumuz boşluk o. Bu yazıda o kaşıntının kafanızın içinde ölçülebilir bir karşılığı olduğunu anlatacağım.

Bir orkestra

Beyinde "merak merkezi" diye bir yer yok. Birlikte çalan üç sistem var.

İlki dikkat. Merak uyandığında alnın arkasındaki ve başın tepesindeki bölgeler devreye giriyor, zihnin dağınık ışığı soruya dönüyor. Taramalarda bu öne eğilme hâli görülebiliyor.

İkincisi ödül. Bir şeyi merak ettiğinizde beyniniz güzel bir yemekte ya da sevdiğiniz biriyle geçen vakitte çalışan devreyi kullanıyor. Orta beyindeki ödül bölgeleri ve nucleus accumbens etkinleşiyor, dopamin salınıyor. Sık duyduğum bir yanlışı düzelteyim: burada başrol serotoninin değil, dopaminin. Dopamin de cevap gelmeden, beklerken yükseliyor. Beyin iyi bir soruyu önüne konmuş bir tatlı gibi görüyor. Bir araştırma ekibi merakı öğrenme mumunun fitili diye anmış.

Üçüncüsü hafıza. Asıl şaşırtıcı kısım burada.

Pencereden giren

Gruber ve Ranganath katılımcılara ilginç sorular sordu, her birini ne kadar merak ettiklerini puanlattı, sonra beyinlerini tararken cevapları gösterdi. Çok merak edilen cevaplar daha iyi hatırlandı. Bunu bekliyorlardı.

Beklemedikleri şu oldu. Soruyla cevap arasında ekrana alakasız, sıradan yüzler gelmişti. İnsanlar çok merak ettikleri anda gördükleri o yüzleri de daha iyi hatırladı.

Merak, merak edilen şeyle birlikte o sırada pencereden içeri giren her şeyi kaydediyor. Sınıftaki karşılığı büyük. Dersin başında bir çocuğu gerçekten meraklandırabilirseniz dersin geri kalanı da içeri giriyor. Ben de bu yüzden bir konuya cevapla başlamam. Önce boşluğu açarım.

Ahtapot

Ahtapotun üç kalbi var. İkisi solungaçlara kan pompalıyor, biri bütün vücuda. Kanı da mavi, çünkü oksijeni bizdeki demirin yerine bakır taşıyor.

Bu bilgi az önce yerine nasıl da oturdu. Yazının başında açtığım boşluk, Gruber ile Ranganath'ın laboratuvarda ölçtüğü şeyi sizde de yaptı.

Gece, koyu mavi bulutlu gökte çapraz uzanan elektrik telleri; altta turuncu ışıkla aydınlanmış paslı bir direk

Bu beyin nereden çıktı

Bir buçuk kiloluk, yağlı, kıvrımlı bir doku "acaba" demeyi nasıl öğrendi?

Burada Suzana Herculano-Houzel'e geçiyorum. Yıllarca insan beyninde yüz milyar nöron olduğu söylendi. Herculano-Houzel bu sayının kaynağını aradı ve bulamadı; kimse gerçekten saymamıştı. O da saymaya karar verdi. Yöntemi biraz ürkütücü: bağışlanmış beyinleri hücre çekirdekleri bozulmadan bir sıvıya dönüştürdü, bir mililitredeki çekirdekleri sayıp toplam hacimle çarptı. Laboratuvarda buna beyin çorbası diyorlar.

Sonuç 86 milyar. Aradaki farkın bir babun beyni kadar ettiğini söylüyor.

Filin beyninde bizden fazla nöron var ama çoğu hareketi yöneten beyincikte. Düşünme ve planlama işini yapan kortekste ise insan, bilinen bütün canlıları geçiyor. Herculano-Houzel'e göre insan beyni büyütülmüş bir primat beyni; fark türden çok ölçekte.

Biz pişiririz

Nöronlar pahalı, çok enerji yiyor. Ham yaprakla beslenen bir goril günün büyük kısmını çiğneyerek geçirmek zorunda. O beslenmeyle büyük bir beyni doyurmaya ne zaman yetiyor ne kalori.

Herculano-Houzel'in cevabı iki kelime: biz pişiririz. Pişirmek, sindirimin bir kısmını tencereye yaptırmak. Daha kısa sürede daha çok enerji. Atalarımız günü çiğneyerek geçirmeden o aç beyni böyle besleyebildi. Bu tez Richard Wrangham'ın çalışmalarıyla da örtüşüyor.

Bir çocuk "bu neden böyle?" diye sorduğunda bunu hatırlıyorum. Ateş yemeği pişirdi, yemek bu beyni büyüttü, bu beyin şimdi o soruyu soruyor. O soruyu geçiştirmek, bu kadar uzun bir yolu geçiştirmek gibi geliyor bana.

Kaynaklar

  • Gruber, M. J., Gelman, B. D. ve Ranganath, C. (2014), "States of Curiosity Modulate Hippocampus-Dependent Learning via the Dopaminergic Circuit", Neuron.
  • Kang, M. J. ve ark. (2009), "The Wick in the Candle of Learning", Psychological Science.
  • Herculano-Houzel, S. (2016), The Human Advantage.
  • Wrangham, R. (2009), Catching Fire.