
"Ben pek meraklı biri değilim" diyen çok insanla karşılaşıyorum. Gülümsüyorum, çünkü bu doğru değil.
O kişi kitaplara meraklı olmayabilir. Ama komşunun arabasını kimin çizdiğini kesin merak ediyordur. Yeni bir şehirde köşe bucak gezmeden duramıyordur. Karşısındakinin yüzüne bakıp "ne düşünüyor acaba" diye içinden geçiriyordur.
Merakı tek bir şey sanıyoruz, açık ya da kapalı bir düğme gibi. Bu yazıda onu önce türlerine, sonra boyutlarına ayıracağım.
Türler
İkinci yazıda andığım Berlyne iki ayrım yaptı. Algısal merak duyularımıza çarpan yeni bir şeyle uyanır, tuhaf bir ses ya da alışılmadık bir görüntüyle. Epistemik merak bilgi ister, bir cevabın peşindedir. Öbür ayrım yayılgan ve spesifik merak arasında; birinde belli bir şey aramadan dolaşırsınız, ötekinde tek bir hedefe kilitlenirsiniz.
Bunlara yıllar içinde atölyelerde kullandığım birkaç ad ekledim. Bunlar literatürdeki standart türler sayılmaz, sınıfta işime yarayan ayrımlarım. En iyisi küçük bir sınavla göstermek.
"Gökyüzü neden mavi görünür?" diye sorduğumda içinizde kıpırdayan epistemik merak. Cevabı var, onu istiyorsunuz. "Bu resimde ne görüyorsun?" dediğimde gözünüz biçim aramaya başlıyor, bu algısal merak. "Bu çocuk sence ne hissediyor?" sorusu empatik merakı uyandırıyor, başka bir zihnin içine girme isteğini. Bence en değerlilerinden biri ve öğretilebilir. "Bu yemeğin tadı nasıldır?" duyusal merak.
"Şimdi seni çok şaşırtacak bir şey söyleyeceğim, hazır mısın?" Buna çeldirici merak diyorum, bilerek sallanan bir yem. Reklamcılar da kullanır, dizi finalleri de, iyi öğretmenler de.
Bir de şu var: "Ege Bölgesi'nin tarım ürünleri nelerdir?" Bu soru içinizde bir şey kıpırdattı mı? Sanmıyorum. Ben buna bindirilmiş merak diyorum. Dışarıdan üstünüze konan, size ait olmayan bir soru. Okuldaki soruların çoğu böyle. Soruyu öğrencinin kendi sorusu yapmadan merak beklemek boşuna.
Marazi merak
"Onun yeni sevgilisi kim, bugün ne giymiş?" Bu da merak, marazi merak. İnşaatın kenarında elleri arkasında saatlerce bekleyen adamları her ülkede görürsünüz. Kimseye yararı olmayan bir izleme. İnsan yine de yapıyor.
Çoğu zaman zararsız. Yine de ilk yazıda andığım Pandora Etkisi burada devreye giriyor: belirsizliği kapatmak için insan kötü bir sonucu bile göze alıyor. "Bunu öğrenince inanamayacaksınız" diye başlayan başlıklar, yalan haberler, tık tuzakları tam bu açığa yerleşmiş. Merak yön ister. Neyi merak edeceğini seçmek de öğrenilen bir şey.
Boyut ne demek
Bunu bir ressamla anlatmak istiyorum. Rönesans'tan beri resim bir pencere gibiydi; tek bir gözden, tek bir andan bakılırdı. Cézanne nesnelere aynı anda birden çok açıdan bakmaya başladı, resimlerinde bir sürahi hem yandan hem üstten görünür. Picasso ile Braque bunu kübizme taşıdı. Avignonlu Kızlar'da, Ağlayan Kadın'da bir yüzü aynı anda önden ve yandan görürsünüz. O dönem bunu resme dördüncü boyutu sokma denemesi diye konuşanlar da vardı.
Boyut derken bunu kastediyorum: aynı şeye aynı anda birden çok yerden bakabilmek. Merakı da böyle görmeyi öneriyorum.
Beş boyut
Todd Kashdan ve ekibi merakı beş boyuta ayırdı. Her insanın bunlarda farklı bir profili var.
Birincisi keşfetmenin keyfi, yeni bir şey öğrenince içinin gülmesi. İkincisi bilmemenin rahatsızlığı, öğrenmeden rahat edemediğin o hâl; rahatsız eder ama güçlü bir motordur.
Üçüncüsü belirsizliğe tahammül. Ben buna bekçi boyut diyorum. Ne kadar meraklı olursan ol, bilmemenin rahatsızlığına dayanamıyorsan merakın eyleme dönüşmüyor, ilk kolay cevaba atlıyorsun. Bir çocuğa "henüz bilmiyorum, bakalım" diyebilmeyi öğretmek ona merak etmeyi öğretmek oluyor.
Dördüncüsü insanları merak etmek. Açık hâlinden empati doğar, örtük hâlinden dedikodu. Beşincisi heyecan arayışı, yeni ve yoğun deneyimler için risk alma isteği.
"Ben meraklı değilim" diyenler çoğu zaman yalnızca bazı boyutlarında sessiz. Başkalarında gürül gürül.
Picasso bir yüzü parçaladı ama parçalar yine bir yüz oldu. Merakı türlerine, boyutlarına ayırmamız da onu anlamak için. Gerçek hayatta tek bir hareketle yaşanıyor; fark edersin, kaşınır, peşine düşer, bulur, şaşırırsın. Sıradaki yazıda o hareketi kelimelerle kuracağım.
Kaynaklar
- Berlyne, D. E. (1960), algısal ve epistemik, yayılgan ve spesifik merak ayrımları.
- Kashdan, T. B. ve ark. (2018), "The Five-Dimensional Curiosity Scale", Journal of Research in Personality.
- Hsee, C. K. ve Ruan, B. (2016), "The Pandora Effect", Psychological Science.
- Picasso, Avignonlu Kızlar (1907); Ağlayan Kadın (1937).