içeriğe geç
alettin

merak · Merak Serisi 2 / 9 · 3 dk

Merakı Merak Edenler

Bu konunun kahramanları

Rüzgârda açık duran bir kitabın sayfaları; arkada bulutlu, gri bir gök

Her alanın kahramanları var. Denizin Cousteau'su, göğün Galileo'su. Bu yazıdakiler başka türden. Merakın kendisini merak etmiş insanlar.

Herkes bir şeyi merak eder. Durup "bu merak dediğim şey ne, neden bazı sorular peşimi bırakmıyor?" diye soran azdır. Onları tanımadan merak üzerine konuşmak bana eksik geliyor.

Daniel Berlyne

1960'larda merak ölçülemez, biraz da şairane bir şey sayılıyordu. Berlyne onu laboratuvara taşıdı ve iki ayrım yaptı.

Birincisi merakın dağınık hâliyle hedefli hâli arasında. Canınız sıkılır, telefonu alırsınız, bir şeyden ötekine geçersiniz; aradığınız belli bir şey yoktur, bir uyaran ararsınız. Berlyne buna yayılgan merak dedi. Belli bir sorunun sizi yakalayıp bırakmadığı hâle de spesifik merak.

İkincisi dikkatimizi neyin çektiği. Yenilik, sürpriz, karmaşıklık, belirsizlik ve beklediğimizle karşılaştığımızın birbirini tutmaması. Tanıdık ve düzenli olan bizi uyutuyor, yeni ve biraz kafa karıştırıcı olan uyandırıyor.

George Loewenstein

Otuz yıl sonra bir iktisatçı geldi ve bence en işe yarar merak tanımını yaptı. Merak, bildiğinle bilmek istediğin arasındaki boşluğu fark etmek. Kaşıntı gibi, kapatmak istersin.

Boşluğun boyu önemli. Çok küçükse umursamazsın. Çok büyükse bunalıp geri çekilirsin. Merak arada yaşıyor, yeterince bildiğin ama tam bilmediğin yerde. Aralık bırakılmış bir kapı gibi.

Buradan çıkan sonucu sahada her gün görüyorum: merak bildiklerimizden beslenir. Hiç tanımadığın bir alanda boşluk göremezsin, boşluk ancak bilginin duvarları arasında görünür. Bir çocuğu bir konuda meraklandırmak istiyorsan önce ona o konudan bir parça vermen gerekir.

Celeste Kidd

Loewenstein'ın fikrini konuşamayan insanlar doğruladı. Kidd yedi sekiz aylık bebeklere ekranda desenler gösterip gözlerini izledi. Bebekler çok basit olandan sıkıldılar, çok karmaşık olandan da uzaklaştılar. Ortadakine baktılar.

Buna Goldilocks etkisi dendi, masaldaki kızın ne çok sıcak ne çok soğuk çorbayı seçmesinden. Loewenstein'ın kâğıt üstünde kurduğu fikri Kidd bir bebeğin bakışında buldu. Bir çocuğa, bir öğretmene ya da kendime bir şey öğretirken ben de hep bu kıvamı arıyorum.

Jordan Litman

Litman merakın iki tadı olduğunu gösterdi. Biri keyifli olanı, "anlat bakalım" merakı. Açık büfe gibi, aç olmasan da uzanırsın. Öbürü rahatsız edeni. Dilinin ucunda olup bir türlü çıkmayan kelime gibi.

Biri seni çeker, öbürü iter. İyi bir öğretmen hangisini yaktığını bilir.

Yaprakların altında, üstünü dallar ve sarmaşık kaplamış eski taş bir duvar; altta bir kemerin tepesi görünüyor

Todd Kashdan

Kashdan merakın iyi bir hayatın da malzemesi olduğunu söyledi ve onu beş boyuta ayırdı: keşfetmenin keyfi, bilmemenin rahatsızlığı, belirsizliğe tahammül, insanları merak etmek ve heyecan arayışı. Beşinci yazıda bunları tek tek açacağım. Şimdilik şunu bilmek yeter: "meraklıyım" ya da "değilim" diye bir ayrım yok, herkes bir yerinden meraklı.

Sophie von Stumm

Okulda başarıyı yıllarca zekâ ve çalışkanlıkla açıkladık. Von Stumm ve arkadaşları birçok araştırmayı bir araya getirip buna üçüncü bir ayak ekledi: entelektüel merak. Makalelerinin adı "Aç Zihin". Zekâ hâlâ en güçlü tek etken. Ama merak ile çalışkanlık birlikte, zekânın etkisine yaklaşıyor.

Bunu önemsiyorum, çünkü zekâyı değiştirmek zor, merakı beslemek ise elimizde. Bir sınıfta, bir evde, bir kurumda merağa yer açmak boşa giden bir emek olmuyor.

Beyne ve çocuklara bakanlar

Bugün bu alan iki yöne büyüyor. Bir yanda beyne bakanlar var. Matthias Gruber ve Charan Ranganath merakın hafızayı nasıl güçlendirdiğini gösterdi, Daphna Shohamy ve Jacqueline Gottlieb beynin bilgiyi bir ödül gibi işlediğini çalışıyor. Öbür yanda çocuklara bakanlar. Alison Gopnik çocukların küçük bilim insanları gibi deney yaptığını gösterdi. Susan Engel sınıflarda soruları saydı ve yaş büyüdükçe çocukların okulda daha az soru sorduğunu buldu.

İlhan İnan

"Bunların hepsi Batı'dan, bizde yok mu?" diye soran olursa, var. Boğaziçi Üniversitesinden felsefeci İlhan İnan 2012'de Merakın Felsefesi'ni yayımladı. İnan'a göre merak etmek, henüz bilmediğin şeye bir ad, bir adres verebilmek. Bilmediğini bilmek, o boşluğa parmağını koyabilmek. Soru o adresin kendisi.

İlk yazıda merak için yaşamın kendini anlama yolu demiştim. İnan buna dilden bir kapı açıyor.

Bunca insandan sonra elimde hâlâ tek bir tanım yok. Ama merakı neyin tetiklediğini, nerede yaşadığını, nasıl hissettirdiğini ve öğrenmeye ne kattığını biliyoruz. Bu bana bir tanımdan çok daha fazlasını anlatan bir harita. Sıradaki yazıda haritanın en şaşırtıcı köşesine gideceğim: bir şeyi merak ettiğiniz anda beyninizde ne oluyor?

Kaynaklar

  • Berlyne, D. E. (1960), Conflict, Arousal, and Curiosity.
  • Loewenstein, G. (1994), "The Psychology of Curiosity", Psychological Bulletin.
  • Kidd, C., Piantadosi, S. ve Aslin, R. (2012), "The Goldilocks Effect", PLoS ONE.
  • Litman, J. A. (2005), ilgi ve yoksunluk kaynaklı merak.
  • Kashdan, T. B. ve ark. (2018), Beş Boyutlu Merak Ölçeği.
  • von Stumm, S., Hell, B. ve Chamorro-Premuzic, T. (2011), "The Hungry Mind", Perspectives on Psychological Science.
  • İnan, İ. (2012), The Philosophy of Curiosity, Routledge.