içeriğe geç
alettin

merak · Merak Serisi 7 / 9 · 3 dk

İşyerinde ve Kurumlarda Merak

Şirketler merakı neden hem söndürüp hem geri satın alıyor?

Masmavi gökte, aşağıdan bakınca yükselen eski, ahşap kaplı, cumbalı bir köşk

Şimdiye kadar merakı sevimli yerlerde konuştum, bir çocuğun gözünde, bir ressamın fırçasında. Bu yazıda ofise gidiyorum.

Orada tuhaf bir çelişki var. Şirketlerin neredeyse hepsi meraklı, yenilikçi çalışan istiyor. Aynı şirketler gün boyunca o merakı bastırıyor. Sonra bunu fark edip onu geri satın almak için para harcıyor.

Veriler

Almanya merkezli bilim ve teknoloji şirketi Merck KGaA birkaç yıl önce kurum kimliğini merak üzerine kurdu ve "State of Curiosity" adıyla raporlar yayımladı. ABD, Almanya ve Çin'de binlerce çalışana bakıldı. İlk bulgu çarpıcı: çalışanların ancak beşte biri kendini meraklı olarak tanımlıyor.

Merakın işe yarayıp yaramadığına Türkiye'den de bir cevap var. Engin Yurdasever 2024'te Kashdan'ın İşyeri Merak Ölçeği'ni Türkçeye uyarlayıp bir tekstil işletmesinde uyguladı. Çalışanların merak düzeyi hem işe bağlılıklarını hem yenilikçi iş davranışlarını anlamlı biçimde yordadı. Ofiste merak süsten çok bir motor gibi çalışıyor.

En zayıf halka

Beşinci yazıda belirsizliğe tahammüle bekçi boyut demiştim. Merck'in verisinde üç ülkede de çalışanların en zayıf olduğu boyut bu çıktı. İnsanlar öğrenmeyi de sormayı da seviyor ama "henüz bilmiyorum" hâlinde durmakta zorlanıyor. Kashdan bunu işe dair teknik bilgiden bile önemli bir beceri sayıyor; belirsizliğe dayanamayan ilk kolay cevaba atlıyor ve orada kalıyor.

Bir peniye üniversite

Merağa korunaklı bir yer açma fikrini şirketler icat etmedi. 17. ve 18. yüzyıl İngiltere'sinde kahvehanelere penny university denirdi. Bir peniye kahve alırdınız, onunla birlikte masadaki bütün konuşmalara katılma hakkını da. Akademisyen, tüccar, sanatçı ve okula gidememiş biri aynı masaya oturabiliyordu. Tarihçiler bu kahvehanelerin Aydınlanma'yı besleyen yerlerden olduğunu söylüyor. Lloyd's sigortanın kökü bile bir kahvehanede.

Modern şirketlerin bütçe ayırıp kurmaya çalıştığı şey bence o masanın kopyası.

Yüzde yirmi

Google'ın meşhur "yüzde 20 zamanı"na göre mühendisler haftanın bir gününü kendi projelerine ayırabiliyordu. Gmail, AdSense ve Google News'in buradan çıktığı anlatılır. Gerçeği biraz farklı. AdSense ve Google News gerçekten böyle doğdu. Gmail'i yapan Paul Buchheit ise bunun zaten asıl işi olduğunu söylüyor. Marissa Mayer şakayla yüzde 20'nin aslında yüzde 120 olduğunu söylemişti, çünkü çoğu kişi bu projeleri işinin üstüne yapıyordu. Laszlo Bock da fikrin, gerçekte nasıl uygulandığından daha önemli olduğunu düşünüyordu.

Ben de öyle düşünüyorum. Yüzde 20 bir kuraldan çok bir izin belgesi: merak etmene izin var. Okullardaki Genius Hour uygulaması da bu fikrin torunu.

3M'in yüzde 15'i, Atlassian'ın ShipIt günleri, hackathonlar, şirket içi garajlar, Toyota'nın kaizen'i... Hepsi getirisi hemen belli olmayan sorulara korunaklı bir alan açıyor. Google buna yüzde 20 diyor, ben rastlantılara alan açmak diyorum.

İşe yaramayan tutkal

3M'de bir kimyager çok güçlü bir yapıştırıcı yapmaya çalışırken tam tersini buldu: yapışan ama kolayca sökülen bir tutkal. Yıllarca kimse ne yapacağını bilemedi. Sonra bir başka çalışan, kilise korosunda ilahi kitabının arasına koyduğu kâğıtların düşmesinden bıkınca o tutkalı hatırladı. Post-it böyle doğdu. Bir başarısızlığa yeniden bakacak bir alan vardı, o kadar.

Geri satın alınan merak

Bütün bunlar bana şunu düşündürüyor. Çocukken herkeste bol bol olan merak okulda ve iş hayatında yavaş yavaş sönüyor. Sonra kırk yaşında bir şirket bize "lütfen haftada bir gün merak edin" diye program yapıyor.

Benim uğraşım hep o çocuğun merakını en baştan söndürmemek oldu. Takvime yüzde 20 yazmaya gerek bırakmayan bir çocukluk, bildiğim en iyi inovasyon programı.

Kaynaklar

  • Merck KGaA, "State of Curiosity" raporları (2016-2020).
  • Yurdasever, E. (2024), "İşyeri Merak Ölçeğinin Türkçeye Uyarlanması ve İşe Bağlılık ile Yenilikçi İş Davranışı Üzerindeki Etkisinin Sınanması", Erciyes Akademi, 38(1), 41-71.
  • Google "yüzde 20 zaman": P. Buchheit, M. Mayer ve L. Bock'un açıklamaları.
  • 3M ve Post-it'in doğuşu.