içeriğe geç
alettin

merak · Merak Serisi 9 / 9 · 3 dk

Merakı Nasıl Yaşarız?

Ve merakın formülü

İki yanı ağaçlı tepelerle çevrili bir vadide, göğü ve bulutları yansıtan durgun bir gölet; önde beyaz bir kaya

Bu serinin son yazısı. Bir pusuladan Mars'taki araca, beyin çorbasından Neşet Günal'ın duvarına kadar geldik. Son yazıda bunlarla ne yapacağımızı konuşmak istiyorum.

Rutini boz

Rutin her şeyi tahmin edilebilir kılar. Berlyne'in saydığı yenilik ve sürpriz de tahmin edilebilir olanın içinde ölür. Küçük şeylerle başlayabilirsiniz. Başka bir yoldan gidin, başka bir şey okuyun, yıllardır baktığınız bir şeye yabancı gibi bakın.

Sıradanlıktan korkmayın, yalnızca ona teslim olmayın. Saçma görünen sorulara sarılın; ahtapotun kaç kalbi olduğu da saçma bir soruydu ve onu artık unutmayacaksınız. Gördüğünüz şeye iki kez bakın. İkinci bakışta tanıdık olan tuhaflaşıyor, tuhaflaşan şey de size soru sormaya başlıyor.

Şaşırmak

Altıncı yazıda hayreti sarmalın tepesine koymuştum. Dacher Keltner'ın hayranlık üzerine çalışmaları, gerçek bir hayret anının insanı küçülttüğünü gösteriyor. Benliğin sesi alçalıyor ve o sessizlikte yeni sorular doğuyor.

Bunun için büyük şeylere gerek yok. Bir resmin önünde durmak yetiyor, bir çocukla bir saat geçirmek, karanlık bir gecede göğe bakıp gerçekten kaç yıldız olduğunu sormak.

Bir sayaçta bir rakam

worldometers.info'da gerçek zamanlı sayaçlar var. Bugün doğan bebekler, ölenler, yayımlanan kitaplar, gönderilen e-postalar. Rakamlar deli gibi koşuyor ve bir sayacın içinde siz de bir rakamsınız.

İnsan o rakamın içinde kaybolmak istemiyor ama. Neden burada olduğunu, kim olduğunu merak ediyor. Bu merak hiçbir sayaçta görünmüyor. Bence en önemlisi de o.

Merakın yönü

Beşinci yazıda Pandora Etkisi'ni konuşmuştuk; internetin önemli bir kısmı tam o açığa yerleşmiş. O yüzden merakını nereye tutacağını seçmek gerekiyor. Seni büyütecek bilgiyi merak etmek bir alçakgönüllülük istiyor: her şeyi bilemem ama şunu öğrenebilirim.

İnsan farklı yaşlarda farklı şeyleri merak ediyor. Çocukken böcekleri, gençken insanları, sonra fikirleri, sonra belki zamanı. Bunu bir tutarsızlık saymıyorum. Bilgiye ulaşmak artık zor değil. Zor olan, hangi bilgiye dikkat vereceğini seçmek. Bence bilgi çağından tercihler çağına geçiyoruz.

Ormanda ağaçların arasından süzülen güneş; önde ışığı geçiren iri yapraklar

İçeriden dışarıya

Merak içten dışa büyüyor. Sen, ailen, okulun ya da iş yerin, mahallen, şehrin, ülken, kıtan, gezegen. Güneş Sistemi, Samanyolu, Laniakea Süperkümesi, gözlemlenebilir evren. Hepsi senin merak alanın ve hepsi senden başlıyor.

Yunus Emre'nin dizesi aklıma geliyor: "İlim kendin bilmektir." Kendini bilmek, dışarıya açılan yolun başlangıcı.

Herkesin birbirini merak ettiği bir dünyada daha iyi bir ülkede yaşarız.

Cameron'ın itirafı

James Cameron Titanik'i stüdyoya gemide geçen bir Romeo ve Juliet hikâyesi diye anlatmış. Sonradan itiraf etti; asıl istediği Titanik'in batığına dalmaktı ve film o dalışın bahanesiydi. Merak hakkındaki en bilinen cümlesi de bu yüzden bana inandırıcı geliyor: merak, sahip olduğun en güçlü şey.

Formül

Thomas Friedman Dünya Düzdür'de bir formül öneriyor: CQ + PQ > IQ. Merak katsayısı artı tutku katsayısı, zekâ katsayısından büyük. Friedman, yüksek zekâlı ama az meraklı bir çocuk yerine meraklı ve tutkulu bir çocuğu her gün tercih edeceğini söylüyor.

Bu bir benzetme tabii. Von Stumm'un da gösterdiği gibi zekâ hâlâ önemli. Ama merakla tutku, zekânın anahtarı olmayan kapıları da zorluyor.

Çanta

Seriye merakın bir araç çantası olduğunu söyleyerek başlamıştım. Bu çanta bizimle birlikte doğdu. Küçükken hepimizde açıktı, her şeye uzanıyorduk. Bazılarımızda okul kapattı, iş kapattı, hayatın ağırlığı kapattı.

Ama kapanan çanta kaybolmuyor. Cameron'ın çocukluktan kalma batık merakı gibi bir yerde bekliyor. Bu seriyi o çantayı biraz aralık bırakmak için yazdım.

Bol bol kullanın.

Kaynaklar

  • Keltner, D. (2023), Awe: The New Science of Everyday Wonder.
  • worldometers.info
  • Yunus Emre, "İlim ilim bilmektir / İlim kendin bilmektir".
  • James Cameron, TED (2010) ve röportajları.
  • Friedman, T. L. (2005), The World Is Flat, CQ + PQ > IQ.