içeriğe geç
alettin

merak · Merak Serisi 4 / 9 · 3 dk

Merakın İzleri

Bir kemikten bir şiire, sanatta ve bilimde merakın bıraktıkları

Bulutlu bir göğün altında, çimenli bir tepede eski taş bir yapı; çevresinde yüzlerce martı uçuşuyor
Van, 2013

Kubrick'in 2001: Bir Uzay Destanı'nın başında aç, korkmuş bir grup insansı var. Biri yerdeki bir kemiği alıyor, evirip çeviriyor ve bir an onun bir alet olabileceğini fark ediyor. Zaferle havaya fırlatıyor. Havada dönen kemik bir kesmeyle yörüngedeki bir uzay aracına dönüşüyor.

Dört milyon yıl, tek bir kesme. Bu yazı o iki kare arasında kalan izlerin peşinde.

İçeri bakmak

Rembrandt'ın 1632 tarihli Anatomi Dersi'nde Dr. Tulp bir kadavranın kolunu açıyor. Etrafındaki adamların yüzlerine bakın. Öne eğilmişler, gözlerini kısmışlar, kimse tiksinmiyor. Hepsi merak ediyor. Ölümün karşısında bile içine bakmak isteyen insanın portresi bu.

Bir sorunun etrafındaki yüzler

Joseph Wright'ın 1768 tarihli tablosunda bir bilim insanı cam fanustaki kuşun havasını çekiyor. Wright odadaki her yüze başka bir tepki vermiş. Biri büyülenmiş, bir çocuk korkup yüzünü çevirmiş, biri hiç ilgilenmiyor, biri düşünceye dalmış.

Bu yüzleri her sınıfta, her salonda görüyorum. Büyülenen de oluyor, korkan da, aklı başka yerde olan da. Wright onları iki buçuk asır önce resmetmiş.

Kurtarma ipi

1970'te Apollo 13'te bir oksijen tankı patlıyor. Dünya'dan çok uzakta üç astronot, yerde bir oda dolusu mühendis. Ellerinde yalnızca araçta ne varsa o var ve onunla bir çözüm icat etmeleri gerekiyor. Başarıyorlar. Merak burada problem çözmenin kılığına giriyor, bir kurtarma ipine dönüşüyor.

Mars'taki kelime

Mars'ta 2012'den beri dolaşan aracın adı Curiosity, yani Merak. Adını Kansas'tan on iki yaşındaki Clara Ma koydu. NASA'nın açtığı yarışmaya dokuz binden fazla çocuk katıldı, Clara kazandı. Yazısında merakı herkesin zihninde yanan bir aleve benzetiyordu. Ödül olarak gidip aracın üzerine adını imzaladı.

Clara sonradan çok utangaç bir çocuk olduğunu, sesinin önemli olduğunu hiç düşünmediğini anlattı. Bugün Mars'ta yürüyen bir araçta onun imzası var.

Kerpiç bir köy evinin altından geçen, ahşap tavanlı bir geçit; ucunda aydınlık bir sokak

Başka bir dünyaya giden şiir

14 Ekim 2024'te Europa Clipper, Jüpiter'in buzlu uydusu Europa'ya doğru yola çıktı. Buzun altında, Dünya'daki okyanusların toplamından fazla su taşıdığı düşünülen bir okyanus var. Araç orada yaşama uygun koşullar olup olmadığına bakacak.

Aracın elektroniğini koruyan kasanın kapağına ABD'nin ulusal şairi Ada Limón'un bu görev için yazdığı şiir, kendi el yazısıyla kazındı. Şiirin adı "Gizemin Onuruna". Levhanın öbür yüzünde 103 dilde "su" kelimesinin ses dalgaları, 2,6 milyon insanın adı ve Frank Drake'in el yazısıyla kendi denklemi var.

Bir kemikle başlayan yol, başka bir dünyaya gönderilen bir şiire varmış.

Duvarın önünde

Bu yürüyüşü Jüpiter'de bitirmek istemiyorum. Son tablo Anadolu'dan.

Neşet Günal 1923'te Nevşehir'de doğdu, Paris'te Léger'nin atölyesinde çalıştı, sonra ömrünü Orta Anadolu'nun toprak insanını resmetmeye verdi. Duvar Önünde Bekleyenler'de kırık bir duvarın dibinde birkaç insan duruyor. İri, nasırlı eller, çıplak ayaklar, toprak rengi bedenler. Yorgunlar ama dikler. Önlerinde de bir duvar.

Bu yazı boyunca merakın bir aralık istediğini anlattım. Bu insanların önünde ise kör bir duvar var. Tablo bana merakın yokluğunu göstermiyor, merağa yer bırakılmamış insanları gösteriyor.

Günal o insanlara kimsenin bakmadığı kadar dikkatle baktı. Ellerini, yüzlerini tek tek çizdi, onları acındırmadan büyüttü. Bu bakışın eski bir adı var: rikkat, şefkatle yumuşamış dikkat. Altıncı yazıda bu kelimeye geri döneceğim.

Sandviç

Bütün bu izler aynı çantadan çıktı. Soru sormak, bakmak, denemek, hayal etmek. Çantanın dibinde cesaret, empati ve bilmediğini bilmek de duruyor.

Merakın tam olarak ne olduğunu sorsanız bilmiyorum derim. Sandviç gibi. Sandviçi tarif edemem; iki dilim ekmek arasında da olur, iki marul yaprağı arasında da. Ama bol peynirlisini, ballı hardallı tavuklusunu severim ve gördüğümde tanırım. Merak da öyle. Tarif etmekte zorlanıyorum, tadını alınca tanıyorum.

Kaynaklar

  • 2001: A Space Odyssey (1968), yön. Stanley Kubrick.
  • Rembrandt, Dr. Nicolaes Tulp'un Anatomi Dersi (1632), Mauritshuis.
  • Joseph Wright of Derby, An Experiment on a Bird in the Air Pump (1768), National Gallery.
  • Apollo 13 (1970), NASA.
  • Curiosity aracının adı: Clara Ma, NASA yarışması (2009).
  • Europa Clipper (14 Ekim 2024); Ada Limón, "In Praise of Mystery: A Poem for Europa".
  • Neşet Günal (1923-2002), Duvar Önünde Bekleyenler.