içeriğe geç
alettin

merak · Merak Serisi 6 / 9 · 3 dk

Fark'tan Hayret'e

Kelimelerin içindeki sarmal, merakın on kelimesi

Van Gölü üzerinde gün batımı; turuncu ve pembe bulutlar, karşıda karlı dağlar, önde iri bir kayanın silueti ve şehrin ışıkları
Van, 2014

Her gün kullandığınız bir kelimeyi alın. Merak mesela. Dışı aşınmış bir taş gibi duruyor. İkiye böldüğünüzde içinde bir çekirdek var; o kelimeyi ilk söyleyenlerin ne düşündüğü orada saklı.

Merakın yolculuğunu anlatırken kullandığım on kelimeyi böyle kırınca bir şey fark ettim. Arka arkaya dizilince bir hikâye anlatıyorlar ve bu hikâyeyi dil benden çok önce kurmuş. Bunları bir merdiven gibi okuyun, her turda biraz daha yukarı çıkan bir sarmal gibi.

Etimolojilerin çoğu Nişanyan Sözlük'ten ve Etimoloji Türkçe'den. Kökü tartışmalı olanlarda bunu söyleyeceğim.

1. Fark

Arapça f-r-q kökünden, ayırmak ve bölmek demek. Tefrik, Furkan, fırka aynı aileden. Fark etmek bir çizgi çekmek. Her şey tek parça, gri bir akışken zihin bir yere çizgi çeker: şu, gerisinden farklı. Ressamın yüzeyde birden bir figür görmesi gibi. Figür hep oradaydı, çizgi çekilene kadar görünmüyordu. Merak buradan başlıyor.

2. Merak

En çok gösterilen kök Arapça r-q-q: incelmek, incelik, duyarlılık. Eski sözlüklerde maraḳḳ bedenin en ince, en duyarlı yeri. Dilbilimciler bu kökten emin değil ama izler oraya gidiyor.

Merak etmek bu yüzden dünyaya en ince yerini açmak gibi. Türkçede aynı kelime hem öğrenmek istemek hem kaygılanmak anlamına geliyor, "merak etme" deriz. Latincedeki curiosity de cura'dan, yani özen ve kaygıdan geliyor. İki dil aynı şeyi biliyor: merak etmek önemsemek. Umursamayan merak da etmez.

3. Şevk

Arapça ş-v-k: özlem, coşkulu istek. Müştak olmak, bir şeye can atmak. Merak "acaba" der, şevk ayağa kaldırır. Bu kıvılcımı aklınızda tutun, yedinci kelimede tutuşacak.

4. Tahayyül

Kökü hayal. Arapçada imge, aynı zamanda gölge. Karagöz'ün eski adı hayal-i zıll, gölge hayali. Perdenin arkasındaki ışık, henüz olmayan figürlerin gölgesini beyaz beze düşürür. Tahayyül de henüz gerçek olmayanın gölgesini zihnin perdesine düşürmek. Yola çıkmadan önce yolun haritasını çizmek.

5. Dikkat

Arapça d-q-q: inceltmek, ufalamak, en küçük ayrıntıya inmek. Dakik ve dakika da buradan. Dikkat etmek iri parçaları öğütüp ayrıntıya bakmak. Tek başına biraz soğuk bir şey; keskin, ölçen.

6. Rikkat

Dikkat ile rikkat arasında bir harf var. Rikkat r-q-q kökünden: incelmek, yumuşamak, şefkat göstermek. Biri öğütür, öbürü yumuşar.

Merak da r-q-q'dan geliyordu. Yolculuğun başındaki duyarlılık altıncı basamakta şefkat olarak geri dönüyor. Rikkat, karşındakinin özünü bozmadan derinine inmek; bir insanın, bir doğa olayının, bir resmin. Simone Weil dikkat için cömertliğin en saf ve en nadir hâli der. Rikkat merakı almaktan çıkarıp ilişki kurmaya taşıyor.

7. Odak

Öz Türkçe. Kökünde od var, Eski Türkçede ateş. Ocak, odun, oda aynı ocaktan çıkıyor. Odak, merceğin ışığı toplayıp ateş yaktığı nokta. Arapçadaki karşılığı mihrak da yakmak kökünden. Latincede focus doğrudan ocak demek. Üç dil aynı imgede buluşuyor.

Üçüncü kelimedeki şevk kıvılcımı burada tutuşuyor. Dağınık dikkat ısıtmaz. Sabırla bir noktada toplanınca yakar.

8. Keşif

Arapça k-ş-f: örtüyü kaldırmak, perdeyi aralamak. Kâşif buradan. Tasavvufta mükâşefe, hakikatin üstündeki perdenin açılması. Aradığın şey çoğu zaman zaten oradaydı, sen örtüyü kaldırdın.

9. İdrak

Arapça d-r-k: erişmek, yetişmek, bir şeyin dibine varmak. İdrak etmek bir şeyi kovalayıp sonunda ona yetişmek. Bilgi artık dışarıda durmuyor, senden bir parça oluyor. Üçüncü yazıda anlattığım beyin çalışmaları da aynı şeyi söylüyor; merakla öğrenilen daha derine kazınıyor.

10. Hayret

Arapça h-y-r: şaşırmak, ne yapacağını bilememek, olduğu yerde kalmak. Hayran da buradan. Tasavvufta hayret bir makam sayılır. "Rabbim, hayretimi artır" diye bir dua aktarılır. İsnadı tartışmalı ama anlamı bana çok yakın: daha çok bilgi isteyen bir dua değil bu, daha derin bir şaşkınlık isteyen bir dua.

Hayret "her şeyi anladım" kibrini yıkıyor. İdrak ettiğin şeyin büyüklüğü sana ne kadar az bildiğini gösteriyor ve seni yolun başındaki o duyarlı yere geri götürüyor.

Akrabalıklar

Merak ile rikkat aynı kökten; duyarlılıkla başlayan yol şefkatle derinleşiyor. Şevkin kıvılcımı odakta ateşe dönüyor, odağın kökünde zaten ateş var. Fark çizgi çekmekti, hayret bütün o çizgileri dağıtıyor.

Bu yüzden sarmal diyorum. Hayretin içinde yeni bir boşluk, yeni bir tını fark ediyorsun. Yeni bir fark. Her şey baştan başlıyor, bu kez bir kat yukarıda. İyi bir merak insanı her seferinde biraz daha temiz bir şaşkınlığa götürüyor. Sokrates'e atfedilen o söz, bildiği tek şeyin hiçbir şey bilmediği olduğu, bence sarmalın tepesinden söylenmiş.

Kaynaklar

  • Etimolojiler: Nişanyan Sözlük ve Etimoloji Türkçe (merak ve rikkat r-q-q, köken kesin değil; dikkat d-q-q; odak, Eski Türkçe "od").
  • Simone Weil, dikkat üzerine mektupları.
  • "Rabbim, hayretimi artır" duası tasavvuf geleneğine atfedilir, isnadı tartışmalıdır.